Czym jest środek psychotropowy lub psychoaktywny?

Substancja psychotropowa to produkt lub związek chemiczny, który oddziałuje na ośrodkowy układ nerwowy, modyfikując określone procesy mózgowe. Substancje te zmieniają percepcję, nastrój, emocje, świadomość lub inne funkcje behawioralne i psychologiczne. Termin ten, stosowany w konwencjach międzynarodowych, jest dziś różnie definiowany w zależności od ustawodawstwa danego kraju i nadal budzi kontrowersje w środowiskach naukowych i prawnych.

Substancja psychotropowa a psychoaktywna — jaka jest różnica?

Etymologicznie „psychotropowy" oznacza działający w kierunku umysłu lub zachowania. Według J. Delaya, francuskiego psychiatry, substancja psychotropowa to każda substancja „zdolna do modyfikowania aktywności psychicznej, niezależnie od charakteru tej modyfikacji".

W języku potocznym oba terminy — psychotropowy i psychoaktywny — są często używane zamiennie. Aby lepiej zrozumieć słownictwo związane z konopiami i substancjami psychoaktywnymi, zapraszamy do zapoznania się z naszymi produktami CBD. W kontekście medycznym lub naukowym istnieje jednak subtelna różnica: pojęcie psychoaktywny odnosi się szerzej do każdej substancji wpływającej na ośrodkowy układ nerwowy, podczas gdy termin psychotropowy jest mocniej zakorzeniony w regulacjach międzynarodowych i prawie farmaceutycznym.

Dlaczego ludzie sięgają po substancje psychotropowe? Różne powody stosowania

Spożywanie substancji psychoaktywnych sięga zamierzchłych czasów. Większość cywilizacji korzystała z roślin, grzybów i innych naturalnych produktów o działaniu psychotropowym z powodów duchowych, medycznych lub rekreacyjnych.

Dziś wyróżniamy kilka rodzajów stosowania :

• Użytek rekreacyjny : celowe zmienianie świadomości lub zachowania
• Użytek terapeutyczny : leczenie zaburzeń psychicznych (depresja, lęk, choroba afektywna dwubiegunowa, psychozy…) lub neurologicznych
• Użytek wydajnościowy : poprawa sprawności fizycznej lub intelektualnej
• Użytek duchowy : w kontekście rytualnym lub jako enteogen
• Spożycie mimowolne : w przypadku podania substancji bez wiedzy osoby

Ryzyko związane z wielokrotnym używaniem : uzależnienie i odstawienie

Wielokrotne stosowanie substancji psychotropowych może prowadzić do uzależnienia fizycznego lub psychicznego. Dotyczy to w szczególności alkoholu, opioidów oraz niektórych leków, takich jak benzodiazepiny. Organizm stopniowo przystosowuje się do substancji — jest to zjawisko tolerancji lub przyzwyczajenia.

Nagłe odstawienie niektórych substancji psychotropowych może wywołać zespół abstynencyjny : drżenie, zaburzenia snu, lęk, a nawet drgawki w zależności od danej cząsteczki. Dlatego każde leczenie farmakologiczne oparte na substancjach psychotropowych wymaga ścisłego nadzoru terapeutycznego ze strony specjalisty ochrony zdrowia i nie powinno być przerywane bez konsultacji lekarskiej.

Odczucie wywołane przez substancję może być również nieprzyjemne, a nawet traumatyczne, w zależności od wrażliwości użytkownika — jak w przypadku tzw. bad tripu po zażyciu substancji halucynogennych.

Jakie są efekty działania substancji psychotropowych?

Efekty działania substancji psychotropowych różnią się znacznie w zależności od substancji, dawki, sposobu spożycia i profilu osoby. Można je jednak pogrupować w kilka głównych kategorii :

• Zmiana nastroju : euforia, dobre samopoczucie, depresja, drażliwość
• Zaburzenie świadomości : sedacja, dysocjacja, wzmożona czujność
• Zaburzenie percepcji : halucynacje wzrokowe lub słuchowe, zniekształcenie poczucia czasu
• Efekty poznawcze : zaburzenia pamięci i koncentracji lub przeciwnie — stymulacja intelektualna
• Efekty fizjologiczne : zmiana rytmu serca, temperatury ciała, senność

Efekty te mogą być zamierzone w kontekście terapeutycznym — jak redukcja lęku za pomocą anksjolityku — lub stanowić niepożądane działania uboczne przepisanego leku.

Czy substancje psychotropowe są niebezpieczne?

Niebezpieczeństwo substancji psychotropowej zależy od wielu czynników : samej substancji, dawki, częstotliwości stosowania, kontekstu oraz indywidualnych cech pacjenta.

Główne ryzyko związane ze stosowaniem substancji psychotropowych to :

• Uzależnienie fizyczne : organizm domaga się substancji, aby normalnie funkcjonować
• Uzależnienie psychiczne : przymus spożywania mimo negatywnych konsekwencji
• Toksyczność : szkodliwe działanie na narządy (wątroba, mózg, serce…)
• Skutki uboczne : senność, zaburzenia koordynacji, przyrost masy ciała, zaburzenia seksualne…
• Interakcje lekowe : zwiększone ryzyko w przypadku jednoczesnego stosowania kilku substancji
• Ryzyko przedawkowania w zależności od potencjału nadużyć danej substancji

Zdrowie publiczne jest szczególnie wrażliwe na kwestię spożycia substancji psychotropowych, zarówno tych przepisywanych przez lekarzy, jak i środków odurzających. W Polsce Ministerstwo Zdrowia i Narodowy Fundusz Zdrowia regularnie publikują dane i zalecenia w tym zakresie.

Jak działają leki psychotropowe?

Leki psychotropowe oddziałują na ośrodkowy układ nerwowy, modyfikując równowagę chemiczną. Wpływają w szczególności na neuroprzekaźniki — chemicznych posłańców mózgu — takie jak serotonina, dopamina czy GABA.

Na przykład :

• Antydepresanty typu SSRI (selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny) zwiększają dostępność serotoniny w synapsach, poprawiając tym samym nastrój
• Anksjolityki (takie jak benzodiazepiny) wzmacniają działanie GABA, hamującego neuroprzekaźnika, wywołując efekt relaksujący i uspokajający
• Neuroleptyki lub leki przeciwpsychotyczne blokują określone receptory dopaminy, redukując objawy psychotyczne
• Hipnotyki i środki nasenne ułatwiają zasypianie, działając na mechanizmy regulacji snu
• Stabilizatory nastroju takie jak lit stabilizują nastrój u pacjentów z chorobą afektywną dwubiegunową

Przepisywanie tych leków musi być starannie monitorowane : dawkowanie, czas stosowania, potencjalne działania niepożądane i ryzyko uzależnienia różnią się w zależności od cząsteczki. Tylko lekarz lub wykwalifikowany specjalista ochrony zdrowia może dostosować leczenie do profilu każdego pacjenta.

Jakie rodzaje substancji psychotropowych istnieją?

Klasyfikacja według efektów działania

Klasycznie wyróżnia się trzy główne kategorie substancji psychoaktywnych, do których dziś dołączają entaktogeny, opioidy, THC czy podtlenek azotu :

Depresanty

Obniżają aktywność ośrodkowego układu nerwowego : zwalniają rytm serca, obniżają temperaturę ciała, wywołują uczucie spokoju. W nadmiarze mogą powodować wymioty, utratę przytomności, a nawet śpiączkę. Do tej kategorii należą alkohol, GHB, benzodiazepiny i barbiturany.

Stymulanty

Zwiększają aktywność mózgu i fizjologiczną, wywołując wzrost energii, euforii i czujności. Ich potencjał nadużyć jest bardzo zróżnicowany w zależności od cząsteczki : kofeina wiąże się z niskim ryzykiem, w przeciwieństwie do kokainy czy metamfetaminy.

Halucynogeny i substancje zaburzające percepcję

Zmieniają percepcję rzeczywistości i mogą wywoływać halucynacje, dezorientację oraz głębokie zmiany zmysłowe. Niektóre wiążą się z niskim ryzykiem uzależnienia fizycznego, ale mogą prowadzić do uzależnienia psychicznego. Należą do nich LSD — którego niski wskaźnik uzależnienia jest udokumentowany przez Drogues Info Service — DMT, psylocybina (magiczne grzyby) oraz konopie (THC). Aby dowiedzieć się więcej na temat THC i odróżnić go od CBD, zapraszamy do zapoznania się z naszą ofertą kwiatów CBD.

Klasyfikacja medyczna : główne klasy leków psychotropowych

W kontekście medycznym i farmaceutycznym leki psychotropowe są grupowane w kilka klas terapeutycznych : antydepresanty do leczenia depresji i zaburzeń lękowych, anksjolityki do kontrolowania lęku, hipnotyki i środki nasenne przy zaburzeniach snu, neuroleptyki przy zaburzeniach psychotycznych, stabilizatory nastroju przy chorobie afektywnej dwubiegunowej oraz stymulanty stosowane m.in. w leczeniu ADHD.

Rozwój historyczny i kształtowanie się regulacji międzynarodowych

Historia substancji psychotropowych jest nierozerwalnie związana z historią medycyny i społeczeństwa. Choć ich stosowanie sięga starożytności, dopiero pod koniec XIX wieku pojawia się termin „psychotropowy", w kontekście demonizacji morfiny po jej wprowadzeniu jako cudownego leku.

W XX wieku postępy chemii umożliwiają syntezę substancji psychoaktywnych bez konieczności bezpośredniego wyodrębniania aktywnego składnika z rośliny, otwierając drogę do nowych, silniejszych cząsteczek. Spożycie rekreacyjne upowszechnia się od lat 60., prowadząc do nielegalnego handlu i potrzeby regulacji międzynarodowych.

Trzy główne konwencje międzynarodowe wyznaczają podstawy kontroli substancji psychotropowych na skalę światową : Jednolita Konwencja o środkach odurzających (1961), obejmująca m.in. opium, morfinę, kokainę i konopie ; Konwencja o substancjach psychotropowych (1971), rozszerzona o halucynogeny, amfetaminy i barbiturany ; oraz Konwencja przeciwko nielegalnemu obrotowi środkami odurzającymi i substancjami psychotropowymi (1988), wzmacniająca walkę z nielegalnym handlem.

Przepisy prawne dotyczące substancji psychotropowych : złożone regulacje

W Polsce

Ustawa o przeciwdziałaniu narkomanii w Polsce, w dużej mierze wzorowana na konwencjach międzynarodowych, klasyfikuje substancje psychotropowe w kilku kategoriach według ich toksyczności, niebezpieczeństwa i potencjału nadużyć. Zakup, sprzedaż, uprawa i posiadanie substancji z list kontrolowanych podlegają surowym sankcjom prawnym. Szczegółowe przepisy są dostępne na stronie Rządowego Centrum Legislacji.

Przepisywanie leków psychotropowych jest regulowane przez Narodowy Fundusz Zdrowia i Ministerstwo Zdrowia : wymagane są specjalne recepty dla określonych klas leków, czas przepisywania jest ograniczony, a dokumentacja medyczna jest obowiązkowa. Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej o produktach CBD — substancji niepsychotropowej pochodnej konopi — zapraszamy do zapoznania się z naszą ofertą produktów CBD.

Klasyfikacje, które budzą kontrowersje

Prawna klasyfikacja substancji psychotropowych jest często krytykowana przez środowisko naukowe, ponieważ opiera się bardziej na naturze produktu niż na rzeczywistej problematyczności jego stosowania lub obiektywnych danych dotyczących niebezpieczeństwa. Jak przypomina Kancelaria Prezesa Rady Ministrów w zakresie polityki antynarkotykowej, samo pojęcie narkotyku pozostaje trudne do ujęcia w uniwersalne ramy prawne.

Najbardziej wymownym przykładem jest alkohol i tytoń : nieobecne na oficjalnej liście środków odurzających, figurują jednak na szczycie tabeli klasyfikacji WHO (1971) pod względem uzależnienia fizycznego, uzależnienia psychicznego i tolerancji — przed konopiami, które zajmują ostatnie miejsce w tym zestawieniu.

W 1978 roku prawniczka M. Pelletier opracowała dla francuskiego Kodeksu Zdrowia Publicznego tabelę punktacji substancji psychotropowych w skali od 0 do 4. Konopie uzyskały bardzo niskie oceny (uzależnienie psychiczne : 1, uzależnienie fizyczne : 0, tolerancja : 0), podczas gdy alkohol osiągnął maksymalne oceny we wszystkich trzech kryteriach. Ta niespójność między naukowo udokumentowaną szkodliwością a statusem prawnym nadal podsyca debatę polityczną i dotyczącą zdrowia publicznego w Polsce i w wielu innych krajach zachodnich.

Co warto zapamiętać?

• Substancja psychotropowa to związek chemiczny oddziałujący na ośrodkowy układ nerwowy i modyfikujący percepcję, nastrój, świadomość lub zachowanie
• Substancje psychotropowe mogą być naturalne lub syntetyczne, legalne lub nielegalne, stosowane medycznie lub rekreacyjnie
• Ich stosowanie wiąże się ze zróżnicowanym ryzykiem w zależności od substancji : uzależnienie, toksyczność, skutki uboczne, zespół abstynencyjny
• Leki psychotropowe (antydepresanty, anksjolityki, neuroleptyki, hipnotyki, stabilizatory nastroju) są niezbędnymi narzędziami terapeutycznymi do leczenia zaburzeń psychicznych, ale ich stosowanie musi być starannie nadzorowane przez specjalistę ochrony zdrowia
• Przepisy prawne dotyczące substancji psychotropowych pozostają złożone i nie zawsze odzwierciedlają wiernie dane naukowe dotyczące rzeczywistego niebezpieczeństwa poszczególnych substancji